12726
  ۱۳۸۹/۱۲/۲۵
‌‌دانشنامه‌ي‌ فرهنگ‌ و تمدن‌ گيلان
جلد سی و یک«بان تاتی»
زبان تاتی یکی از زبان های ایرانی شمال غربی است که بسیاری از ویژگی های زبانی کهن را حفظ کرده است . این زبان هم اکنون در دو شاخه ی کلی شمالی و جنوبی در مناطقی از ایران و خارج از آن رایج است . زبان تاتی جنوبی در مناطق مختلفی از اطراف تبریز ( کلیبر ، کلاسور ، هرزند ، کرینگان ) خلخال تاکستان قزوین ، رودبار و شمال خراسان گویش ورانی دارد...
   

‌دانشنامه‌ي‌ فرهنگ‌ و تمدن‌ گيلان

جلد سی و یک

زبان تاتی

 

زبان تاتی  یکی از زبان های ایرانی  شمال غربی  است که بسیاری   از ویژگی  های زبانی  کهن  را حفظ  کرده است . این  زبان  هم اکنون  در دو شاخه ی  کلی  شمالی   و جنوبی   در مناطقی  از ایران  و خارج  از آن رایج است .

زبان تاتی  جنوبی  در مناطق مختلفی  از اطراف  تبریز ( کلیبر ، کلاسور ، هرزند ، کرینگان )  خلخال  تاکستان قزوین ،  رودبار  و شمال  خراسان  گویش  ورانی  دارد.

ساخت ارگیتو، ماده ی مجهول ، تمایز جنس دستوری مونث ، ساخت  فعل ماضی  از ماده ی  مضارع ، ماده ی مجهول  و ... ، از ویژگی  های زبان  تاتی  است .

در این اثر  به طور خلاصه کلیاتی  از نظام آوایی ، واژگانی ، ساختواژی  و نحوی  تاتی  رودبار  بر مبنای  گویش روستای  انبوه  توصیف شده است .

==============

پدیدآور:

دکتر جهاندوست  سبز علی پور  در سال 1352 در روستای درواز  توابع بخش  شاهرود خلخال به دنیا آمد . تحصیلات  ابتدایی  را در زادگاهش  و دوره ی راهنمایی  و متوسطه را در مرکز بخش گذراند .

در سال 1371 وارد دانشگاه تبریز شد و دوره ی کارشناسی  زبان  و ادبیات  فارسی  را گذراند  و در  سال 1383 مدرک کارشناسی  ارشد را از همین  دانشگاه گرفت . وی  در سال 1388 از رساله ی  دکتری  بررسی تطبیقی ساخت فعل در گویش های تاتی ( خلخال ) ، تالشی  و گیلکی   در دانشگاه  گیلان  دفاع کرد .

تحقیق در زبان تاتی ،  بررسی تطبیقی  زبان های   تاتی ، تالشی  و گیلکی  ، جمع آوری  واژه های  مشترک تاتی  و ترکی  آذری  از موضوعات  مورد علاقه ی وی  است  و در همین  زمینه  مقالاتی  در نشریات معتبر  به چاپ  رسانده است .

==============

يادداشتِ‌ شوراي‌ پژوهشي‌ دانشنامه‌

 

‌ايران‌ زمين، پهنه‌ي‌ گسترده‌اي‌ است‌ با اقليم‌ها، فرهنگ‌ها و خرده‌فرهنگ‌هاي‌ گوناگون. شناخت‌  و معرفي‌ اين‌ اقليم‌ها، نقشي‌ بسزا در شكل‌گيري‌ فرهنگ‌ ملي‌ دارد.

‌دانشنامه‌ي‌ فرهنگ‌ و تمدن‌ گيلان‌ بر آن‌ است‌ تا با معرفي‌ ويژگي‌هاي‌ فرهنگي‌ و طبيعي‌ اين‌ بخش‌ از سرزمين‌ ايران، گامي‌ كوچك‌ در شناخت‌ فرهنگ‌ بومي‌ و ملي‌ بردارد.

‌اين‌ مجموعه‌ با همراهي‌ و همدلي‌ گروهي‌ از پژوهشگرانِ‌ فرهيخته‌ي‌ ديارمان‌ و با همت‌ سازمان‌ مديريت‌ و برنامه‌ريزي‌ گيلان، حوزه‌ي‌ هنري‌ گيلان‌ و دوستانمان‌ در انتشارات‌ فرهنگ‌ ايليا به‌ سرانجام‌ رسيده‌ است. تلاش‌ همه‌ي‌ آنان‌ را ارج‌ مي‌نهيم.

 

‌فرامرزطالبي‌     مسعود پورهادي‌

‌هادي‌ ميرزانژاد موحد

 

==============

يادداشتِ‌ حوزه‌ي‌ هنري‌

 

‌گيلان‌ بي‌هيچ‌ گزافه‌ و گمان، يكي‌ از كهن‌سال‌ترين‌ زيستگاه‌ها و خاستگاه‌هاي‌ فرزندان‌ ايران‌ زمين‌ است. اين‌ سرزمين‌ سحرانگيز و خرم‌ چون‌ رشك‌ بهشت، فراخناي‌ تاريخ‌ ايران‌ و فرازگاه‌ تاريخ‌ تشيع‌ ايران‌ است. گيلان‌ از ديرين‌ روزگاران، پناهگاه‌ گريزندگان‌ از ستم‌ خلفا بوده‌ و چه‌ بسيار از دين‌داران‌ و پناه‌آوراني‌ كه‌ در اين‌ ديار باليدند و با ياري‌ مردمان‌ آن، حكام‌ جور و ستم‌ را از تخت‌ فروكشيدند.

‌اين‌ ديار همان‌ دياري‌ است‌ كه‌ علويان‌ را از تيغ‌ ستم‌ خلفاي‌ اموي‌ و عباسي‌ پاس‌ داشت، همان‌ دياري‌ است‌ كه‌ بيگانگانِ‌ يوناني، عرب‌ و ترك‌ هرگز نتوانستند بر آن‌ دست‌ يازند و از آن‌ باج‌ ستانند.

‌ولي‌ امروز از گيلانِ‌ بزرگ‌ چه‌ مانده‌ است‌ جز نشانه‌هايي‌ در دل‌ كتاب‌هاي‌ تاريخ‌ و بناهايي‌ كه‌ رو به‌ ويراني‌اند و يادها و نواهايي‌ در باورها و آيين‌ها و آواهايي‌ كه‌ بر زبان‌ مردان‌ و زنان‌ اين‌ ديار به‌ زيبايي‌ نشسته‌اند و بر شيوه‌هاي‌ زيست‌ مردم‌ اين‌ سامان‌ دلالت‌ دارند.

‌براي‌ شناخت‌ آن‌چه‌ از اين‌ ميراث‌ بزرگ‌ مانده‌ است، بايد گام‌هاي‌ استوار برداشت‌ و دستاورد پژوهش‌ها و تحقيقات‌ انديشمندان‌ را گرد آورد و به‌ نسل‌ جوان‌ و نسلي‌ كه‌ فرداي‌ اين‌ ديار از آن‌ اوست، سپرد.

‌شناخت‌ و بازكاوي‌ اين‌ زواياي‌ آشكار و پنهان‌ از سال‌ها پيش‌ اساسي‌ترين‌ دغدغه‌ي‌ فكري‌ و فرهنگي‌ ما بود و امروز دانشنامه‌ي‌ فرهنگ‌ و تمدنِ‌ گيلان‌ گامي‌ كوچك‌ ولي‌ محكم‌ در راستاي‌ رسيدن‌ به‌ اين‌ هدف‌ است.

‌اين‌ مجموعه‌ حاصل‌ تحقيقات‌ و پژوهش‌هاي‌ جمعي‌ از گيلان‌شناسانِ‌ زبده‌ است. پُر بي‌راه‌ نيست‌ كه‌ برنامه‌ريزان‌ بتوانند از نتايج‌ اين‌ مطالعات‌ و پژوهش‌ها در روند توسعه‌ي‌ فرهنگي، اجتماعي‌ و حتي‌ اقتصادي‌ براي‌ ترسيم‌ چشم‌انداز آينده‌ي‌ استان‌ سود برند.

‌بر خود فرض‌ مي‌دانم‌ از تمامي‌ كوشندگان‌ اين‌ كار سترگ، به‌ ويژه‌ محققان‌ و پژوهندگان، ناشر گرامي‌ و شوراي‌ محترم‌ پژوهشي‌ دانشنامه‌ي‌ فرهنگ‌ و تمدن‌ گيلان‌ تقدير نمايم‌ و سپاس‌گزارِ‌ رياست‌ محترم‌ سازمان‌ مديريت‌ و برنامه‌ريزي‌ گيلان‌ باشم‌ كه‌ از بدوِ‌ تصويب‌ اين‌ پروژه‌ همواره‌ مشوق‌ ما براي‌ ادامه‌ي‌ اين‌ راه‌ بودند.

 

            ‌غلام‌رضا قاسمي‌

==============

فهرست

 

نشانه های آوانگاری

16

پیش گفتار

17

1- ساخت آوایی

25

1-1-صامت ها

25

1-2-مصوت ها

29

1-3-مصوت های مرکب

31

1-4-برخی از ویژگی های تاریخی نظام آوایی تاتی

31

1-5-ساختمان هجا

32

1-6-خوشه های همخوانی

33

1-7-تکیه

36

1-8-فرایند های واژ – واجی

37

1-8-1-قلب

37

1-8-2-ابدال

38

1-8-3-اضافه

38

1-8-4- حذف

39

1-8-5- همگون سازی ( همگونی )

40

1-9- صداهای میانجی

40

1-10- مقایسه ی آوایی زبان تاتی و زبان فارسی معیار

41

1-10-1- تفاوت همخوانی

41

1-10-2- تفاوت واکه ای

44

2- ساخت واژه

47

2-1- اسم

47

2-1-1- شماره ( مفرد و جمع )

47

2-1-2- حالت

49

2-1-3- معرفه و نکره

50

2-2-ضمیر

51

2-2-1-ضمیر شخصی

51

2-2-2-ضمیر منفصل فاعلی

51

2-2-3-ضمیر متصل فاعلی

51

2-2-4- ضمیر منفصل غیر فاعلی

51

2-2-6- ضمیر متصل غیر فاعلی

52

2-2-7-ضمیر مشترک

52

2-2-8-ضمیر اشاره

53

2-2-9-ضمیر مبهم

53

2-2-10-ضمیر پرسشی

53

2-3-صفت

54

2-3-1- صفت بیانی  ساده

54

2-3-2- صفت فاعلی

55

2-3-3- صفت مفعولی

56

2-3-4- صفت نسبی

56

2-3-5- صفت لیاقت

57

2-3-6- صفت شمارشی

57

2-3-7- صفت سنجشی

59

2-4-قید

60

2-4-1- قید مختص

60

2-4-2- قید مشترک

60

2-4-3-قید زمان

61

2-4-4- قید مکان

61

2-4-5-قید مقدار 

61

2-4-6- قید ترتیب

61

2-4-7- قید حالت ( کیفیت )

61

2-4-8- قید نشانه دار

62

2-4-9- قید بی نشانه

62

2-5- نقش نماها

62

2-5-1- نقش  نماهای  پیشین

62

2-5-2- نقش نماهای  پسین

62

2-6- پیوند

63

2-7- نام آور

63

2-8- اصوات

63

2-9- فعل

64

2-9-1- ریشه

64

2-9-2- ماده

65

2-9-2-1- ماده ی ماضی

65

2-9-2-2- ماده ی مضارع

66

2-9-2-3- ماده ی سببی ( واداری )

68

2-9-3-مصدر

68

2-9-4- اسم مفعول

70

2-9-5- وندهای تصریفی

70

2-9-5-1- وندوجه

70

2-9-5-2- وند نمود

70

2-9-5-3-وند نفی

71

2-9-5-4- وند شخصی

71

2-9-5-5- وند سببی

72

2-9-6- انواع فعل از نظر  زمان

73

2-9-6-1- فعل امر

73

2-9-6-2- مضارع اخباری

74

2-9-6-3 – مضارع التزامی

75

2-9-6-4- مضارع مستمر

76

2-9-6-5- آینده

77

2-9-6-6- ماضی ساده

77

2-9-6-7- ماضی نقلی

78

2-9-6-8- ماضی التزامی

79

2-9-6-9-ماضی بعید

80

2-9-6-10- ماضی استمراری

80

2-9-6-11- ماضی مسمر

81

2-9-7- فعل از نظر جهت

81

2-9-7-1- فعل معلوم

81

2-9-7-2- فعل  مجهول

82

2-9-8- فعل از نظر لازم و متعدی

82

2-9-9- فعل  معین و شبه معین

83

2-9-10- افعال ناقص

87

2-9-11- وجه فعل

89

2-9-12- نمود فعل

89

2-10- ساخت اشتقاقی واژه

90

2-10-1- ساده

90

2-10-2 – مشتق

91

2-10-2-1- وندهای  اشتقاقی

91

2-10-2-1-1- پیشوندهای غیر فعلی

91

2-10-2-1-2- پیشوند های فعلی

92

2-10-2-1-3- پسوند های غیر فعلی

94

2-10-3- واژه های مرکب

96

2-10-3-1- واژه های ترکیبی

96

2-10-3-2- واژه های  مکرر

97

2-10-3-3-  واژه های  اتباع

98

2-11- واژه بست ها

98

2-12- ساختمان فعل ( ساده ، پیشوندی ، مرکب )

99

3- ساخت نحوی

101

3-1- گروه  اسمی

101

3-1-1- وابسته های نشاندار

102

3-1-2- وابسته های بی نشانه

103

3-1-3- وابسته های پیشین

103

3-1-3-1- وابسته  های  پیشین یک ( شاخص ها )

104

3-1-3-2- وابسته های پیشین دو ( صفت های بیانی )

104

3-1-3-3- وابسته های پیشین سه ( صفت های شمارشی و ممیز )

105

3-1-3-4- وابسته ی پیشین چهار ( صفت های پرسشی و ...)

105

3-1-3-5- وابسته ی پیشین پنج ( مضاف الیه )

106

4-1-3-6- وابسته ی پیشین شش ( نقش نماها )

106

3-1-4- وابسته های  پسین

107

3-1-4-1- وابسته های  پسین یک (  نشانه های حالت    )

107

3-1-4-2- وابسته های  پسین دو (نقش نماها     )

108

3-1-4-3- وابسته های  پسین سه (ضمایر متصل غیر فاعلی )

109

3-1-4-4- وابسته های  پسین چهار (بدل )

109

3-1-4-5- وابسته های پسین پنج ( جمله ی  وابسته )

109

3-2-گروه قیدی

111

3-3-گروه فعلی

112

3-4-انواع جمله

113

3-4-1- جمله ی ساده

113

3-4-2- جمله ی  مرکب

114

3-4-3- جمله ی  غیر شخصی

114

4- ضمیمه ها

115

ضمیمه ی 1 ( افعال مهم تاتی )

115

ضمیمه ی 2 ( واژگان تاتی )

120

ضمیمه ی 3 ( لغات تاتی رودباری  و خلخالی )

123

ضمیمه ی 4(چند متن تاتی )

126

ضمیمه ی 5( کتاب شناسی تاتی )

131

کتاب نامه

136

چکیده انگلیسی

139

 

©2019 HozehHonari. All Rights Reserved